Fałszywy kandydat do pracy. Kogo naprawdę zatrudniasz przy rekrutacji zdalnej?
Rekrutacja zdalna stała się standardem, korzysta z niej coraz większa liczba frim. W większości przypadków jednak cały ten proces - począwszy od uzyskania CV, przez rozmowę wideo, po podpisanie umowy, opiera się na założeniu, że osoba po drugiej stronie ekranu jest tym, za kogo się podaje. W rzeczywistości jednak nie zawsze to jest prawda. Narzędzia AI pozwalają dziś wygenerować wiarygodne CV, podmienić twarz w czasie rzeczywistym podczas rozmowy i przesłać skan dokumentu, który nigdy nie istniał. W takim wypadku konsekwencją jest nie tylko nietrafiona rekrutacja, ale przede wszystkim to, że zatrudniony zdalnie pracownik dostaje dostęp do firmowych systemów, danych klientów i sprzętu.
Od ponad dziesięciu lat zajmuję się systemami, które potwierdzają tożsamość klientów banków i instytucji finansowych. W tym czasie rynek nauczył się, że otwarcie konta przez internet wymaga szczegółowej weryfikacji tożsamości - z wykorzystaniem dokumentu, biometrii, kontroli żywotności. Jednocześnie wiele firm zatrudnia ludzi w procesie, w którym wystarczy CV w PDF, dwie rozmowy wideo i skan dowodu przesłany mailem.
Gartner prognozuje, że do 2028 roku nawet co czwarty profil kandydata na świecie może być fałszywy. Można dyskutować o dokładności takiej prognozy, ale kierunek potwierdzają praktycy rekrutacji: podstawione osoby na rozmowach, CV generowane masowo przez modele językowe, kandydaci, którzy na wideo wyglądają inaczej niż pierwszego dnia pracy.
Najbardziej pouczający jest przypadek amerykańskiej firmy KnowBe4 z 2024 roku - o tyle wymowny, że to firma zajmująca się szkoleniami z cyberbezpieczeństwa. Zatrudniła zdalnie inżyniera, który przeszedł rozmowy wideo i weryfikację przeszłości zawodowej. Okazało się, że to pracownik działający na rzecz Korei Północnej, posługujący się przejętą tożsamością. Firma wysłała mu służbowy laptop, a ten zaczął natychmiast zachowywać się nietypowo. Dostęp odcięto w 25 minut od pierwszego alertu i według informacji przekazanych przez firmę, nie doszło do wycieku danych. Ale to, że cały proces rekrutacji zakończył się wysłaniem sprzętu nieznanej osobie, nie było przypadkiem jednostkowym. Amerykański Departament Sprawiedliwości prowadził od tamtej pory szereg działań wymierzonych w ten proceder, w tym przeszukania tzw. farm laptopów - mieszkań, w których stoją komputery firmowe wysłane rzekomym pracownikom. Komunikat z 30 czerwca 2025 roku Departamentu Sprawiedliwości mówi o: akcja w 29 farm komputerowych w 16 stanach (w samej części o przeszukaniach FBI mowa o 21 lokalizacjach w 14 stanach i ok. 137 zabezpieczonych laptopach). Według komunikatu obywatele KRLD zdobyli pracę w ponad 100 amerykańskich firmach, w tym wielu z listy Fortune 500, posługując się danymi ponad 80 Amerykanów.
Cztery warianty tego samego problemu
Określenie „fałszywy kandydat” obejmuje kilka różnych sytuacji, które wymagają różnych reakcji. Warto je rozdzielić, bo firmy często bronią się przed najmniej groźną z nich.
“Ulepszone” CV. Najstarszy wariant, dziś zautomatyzowany. Modele językowe pozwalają w kilka minut wygenerować dziesiątki dopasowanych aplikacji z doświadczeniem, którego nie było. To problem jakości rekrutacji a nie bezpieczeństwa - sprawdzenie prawdziwości informacji wymaga dodatkowego czasu, ale rzadko kończy się incydentem.
Podstawiona osoba. Na rozmowie występuje ktoś inny niż kandydat, bardziej doświadczony, lepiej mówiący w danym języku. Praktyka znana od lat z egzaminów, a przy rozmowach zdalnych banalnie prosta. Pracodawca orientuje się zwykle dopiero wtedy, gdy zatrudniony nie radzi sobie z podstawowymi zadaniami.
Przejęta tożsamość. Kandydat posługuje się danymi i dokumentem prawdziwej osoby, która o niczym nie wie. Dokument jest autentyczny, weryfikacja przeszłości zawodowej wypada poprawnie, referencje się zgadzają – bo dotyczą kogoś innego. Dokładnie ten scenariusz wystąpił w sprawie KnowBe4.
Tożsamość syntetyczna. Osoba, która nie istnieje: wygenerowane zdjęcie, spreparowany skan dokumentu, profil zawodowy zbudowany specjalnie pod rekrutację, czasem z kilkuletnią historią aktywności w sieci. Ten wariant jest najtrudniejszy do wykrycia klasycznymi metodami, ponieważ nie ma pokrzywdzonego, który zgłosiłby kradzież tożsamości.
Dwa ostatnie warianty to już nie tylko problem kadrowy, lecz incydent bezpieczeństwa. Ich celem zwykle nie jest sama wypłata, tylko to, co pracownik dostaje razem z umową: konta w systemach, dostęp do repozytoriów kodu, do danych klientów, do poczty firmowej.
Wyzwania procesu rekrutacji zdalnej
Typowa rekrutacja ma kilka etapów i często zakłada się, że ktoś inny już sprawdził tożsamość kandydata.
Na etapie aplikacji pracujemy wyłącznie na deklaracjach. Nie budzi to zastrzeżeń, pod warunkiem że pamiętamy, że CV może być materiałem marketingowym, a nie dokumentem.
Podczas rozmowy wideo patrzymy na twarz i uznajemy to za potwierdzenie tożsamości. Tyle że kamera pokazuje strumień obrazu, a nie człowieka. Narzędzia do podmiany twarzy w czasie rzeczywistym są dziś dostępne za darmo i działają na zwykłym laptopie. Rozmowa, w której nikt nie poprosił o okazanie dokumentu, nie weryfikuje niczego.
Przy ofercie i umowie często pada prośba o przesłanie skanu dowodu osobistego mailem albo przez formularz. To najsłabsze ogniwo całego procesu. Przesyłanie takich danych niezabezpieczonym kanałem, bez odpowiednich procedur i kontroli zwiększa ryzyko nadużycia i dostępu do danych przez osoby nieuprawnione. Dodatkowo manualne sprawdzenie skanu dokumentu może nie odpowiedzieć na pytanie dokument istnieje fizycznie, czy nie został przerobiony i czy należy do osoby, która go przesyła. A jednocześnie to właśnie ten skan ląduje potem w aktach jako „weryfikacja tożsamości”.
Na etapie onboardingu wydajemy sprzęt, zakładamy konta i nadajemy uprawnienia, zwykle hurtowo i automatycznie, zgodnie z szablonem dla stanowiska. Jeśli wcześniej nikt nie potwierdził wiarygodnie tożsamości, to w tym momencie organizacja przekazuje dostęp do swoich danych osobie, o której wie tyle, ile ta sama o sobie napisała.
Jak potwierdzić tożsamość kandydata?
Zacznijmy od tego, czego robić nie trzeba. Nie trzeba sprawdzać każdego kandydata tak samo. Weryfikacja powinna być proporcjonalna do tego, do czego dana osoba będzie miała dostęp po zatrudnieniu. Stażysta w dziale marketingu i administrator z dostępem do produkcyjnej bazy danych to dwa różne poziomy ryzyka.
Sygnały ostrzegawcze, które warto znać. Z relacji zespołów rekrutacyjnych powtarza się kilka elementów: niechęć do włączenia kamery albo stałe korzystanie z rozmytego tła, opóźnienia w reakcji na pytania zadane nagle i poza schematem, rozbieżności między strefą czasową a deklarowanym miejscem pobytu, prośba o wysyłkę sprzętu na inny adres niż adres zamieszkania, zmiana numeru konta tuż przed pierwszą wypłatą. Żaden z tych sygnałów osobno niczego nie przesądza jednak kilka naraz powinno zatrzymać proces.
Zamiast prosić o skan dowodu, warto wykorzystać ten sam mechanizm, który działa w bankowości: weryfikację tożsamości z dokumentem, sprawdzeniem jego zabezpieczeń i porównaniem twarzy z kontrolą żywotności. Dla firmy, która nie chce wdrażać własnego rozwiązania, jest możliwe np. skorzystanie z usługi weryfikacji tożsamości jako gotowego procesu lub podpisanie umowy podpisem kwalifikowanym, gdzie tożsamość potwierdza dostawca usług zaufania.
W trakcie potwierdzania tożsamości zdalnie, można także wykorzystać fakt, że polskie dowody osobiste mają chip z danymi podpisanymi kryptograficznie przez państwo. Odczyt przez NFC zwykłym telefonem pozwala potwierdzić autentyczność dokumentu i porównać zdjęcie z chipa z twarzą kandydata. Fałszerz może podrobić wygląd karty, ale nie podrobi podpisu państwa. W przyszłym roku tę rolę przejmie także Europejski Portfel Tożsamości Cyfrowej.
Nawet poprawna weryfikacja na etapie rekrutacji nie pomoże, jeśli dane do logowania trafią potem na przypadkowy adres e-mail. Pierwsze logowanie i rejestracja drugiego składnika uwierzytelniania powinny być powiązane z tą samą zweryfikowaną tożsamością, najlepiej w tym samym procesie.
Pierwsze dni pracy nie wymagają pełnego dostępu. W sprawie KnowBe4 to właśnie ograniczenie uprawnień na etapie wdrożenia i monitorowanie zachowania sprzętu pozwoliły wykryć problem w ciągu pół godziny.
Wysyłka laptopa pod adres podany mailem to element procesu, który warto potraktować poważnie: potwierdzenie adresu innym kanałem, odbiór osobisty przy wyższym ryzyku, kontrola, czy urządzenie nie łączy się z zupełnie innego kraju niż deklarowany.
Czego nie wolno
Weryfikacja tożsamości kandydata nie daje pracodawcy wolnej ręki. Warto znać trzy ograniczenia.
- Zakres danych. Kodeks pracy określa, jakich danych pracodawca może żądać od kandydata, a potwierdzenie tożsamości to co innego niż gromadzenie kopii dokumentów. Weryfikacja powinna dawać odpowiedź „tak, to ta osoba”, a nie zostawiać w firmowym katalogu skan dowodu na kolejne pięć lat. Jeśli korzystasz z zewnętrznej usługi, sprawdź, co dokładnie wraca do Ciebie jako wynik i jak długo przechowywany jest materiał źródłowy.
- Dane biometryczne. Porównanie twarzy ze zdjęciem w dokumencie to przetwarzanie danych biometrycznych, a więc danych szczególnej kategorii. W relacji pracodawca–kandydat zgoda bywa problematyczna, bo trudno uznać ją za w pełni dobrowolną. Dlatego praktyczne rozwiązanie polega zwykle na tym, że weryfikację przeprowadza wyspecjalizowany dostawca w ramach własnego procesu, a pracodawca otrzymuje sam wynik. Warto też zostawić ścieżkę alternatywną - okazanie dokumentu osobiście - dla osób, które nie chcą lub nie mogą skorzystać z weryfikacji zdalnej.
- AI w ocenie kandydatów. Systemy AI wykorzystywane do rekrutacji, filtrowania zgłoszeń i oceny kandydatów należą w AI Act do kategorii wysokiego ryzyka, a odpowiednie obowiązki zaczną obowiązywać od grudnia 2027 roku. Jeśli więc firma odpowiada na problem fałszywych kandydatów, wdrażając narzędzie, które samo ocenia wiarygodność aplikujących, wchodzi w zupełnie inny reżim regulacyjny.
Pięć kroków, które można wdrożyć od razu
- Ustal, które stanowiska są wrażliwe. Lista jest krótsza, niż się wydaje: dostęp do danych klientów, do systemów produkcyjnych, do finansów. Dla nich stosuj mocniejszą weryfikację.
- Wyrzuć skan dowodu mailem z procesu. Zastąp go weryfikacją z kontrolą dokumentu i żywotności lub użyciem podpisu kwalifikowanego przy umowie.
- Dodaj jedno pytanie poza scenariuszem. Krótkie, nieprzewidywalne pytanie o konkret z CV potrafi zatrzymać zarówno podstawioną osobę, jak i kandydata czytającego odpowiedzi z modelu.
- Powiąż pierwsze logowanie z tożsamością. Konto i drugi składnik uwierzytelniania zakładaj dla osoby zweryfikowanej, nie dla adresu e-mail z oferty.
- Startuj z minimalnymi uprawnieniami i obserwuj pierwsze dni. Nietypowe logowania, dziwna lokalizacja, narzędzia zdalnego dostępu na służbowym laptopie to sygnały, które powinny uruchamiać reakcję.
Podsumowanie
Przez ostatnie lata włożyliśmy dużo wysiłku w to, żeby klient mógł bezpiecznie otworzyć konto bez wychodzenia z domu. Ten sam poziom staranności nie został jeszcze wdrożony do procesów, w których wpuszczamy kogoś do środka własnej organizacji, a tam stawka bywa wyższa, bo pracownik dostaje dostęp do wielu systemów naraz.
Nie chodzi o nieufność wobec kandydatów ani o budowanie z procesu rekrutacji toru przeszkód. Chodzi o jeden moment w procesie, w którym firma rzetelnie potwierdza, z kim podpisuje umowę. Dziś technologia pozwala zrobić to w kilkadziesiąt sekund, zdalnie i bez wychodzenia z aplikacji. To znacznie mniej kłopotliwe niż tłumaczenie klientom, dlaczego ich dane oglądał ktoś, kogo nigdy nie było.



