Umowa SaaS – cztery pytania, na które powinien odpowiadać każda umowa

Prawidłowo skonstruowana umowa SaaS powinna zapewniać jasne zasady świadczenia usług, określać poziom ich dostępności (SLA) oraz odpowiedzialność dostawcy za awarie i naruszenia bezpieczeństwa. Istotne znaczenie mają również regulacje dotyczące ochrony, eksportu i usuwania danych, a także możliwości zakończenia współpracy i zmiany dostawcy bez nadmiernych trudności. Dokumentacja powinna uwzględniać obowiązujące wymogi prawne, w szczególności wynikające z Data Act, RODO, DORA i NIS2, a także regulacji dotyczących sztucznej inteligencji. Umowa SaaS nie powinna być jedynie formalnym zabezpieczeniem transakcji, lecz praktycznym narzędziem zarządzania ryzykiem prawnym, operacyjnym i biznesowym, chroniącym interesy obu stron.

Umowa SaaS  – cztery pytania, na które powinien odpowiadać każda umowa
Spis treści
Heading 2

Software as a Service (SaaS) stał się jednym z podstawowych modeli dostarczania oprogramowania. Korzystają z niego zarówno niewielkie przedsiębiorstwa, jak i podmioty działające w sektorach regulowanych. W modelu tym funkcjonują systemy CRM, narzędzia HR, platformy księgowe, systemy zarządzania przedsiębiorstwem oraz coraz liczniejsze aplikacje wykorzystujące sztuczną inteligencję.

Upowszechnieniu tego modelu nie zawsze towarzyszy jednak odpowiednia jakość dokumentacji kontraktowej. W praktyce nadal spotyka się regulaminy i wzorce umowne, które nie uwzględniają w należytym stopniu obowiązujących przepisów, w szczególności dotyczących ochrony konsumentów i danych osobowych. Nierzadko brakuje w nich również precyzyjnych postanowień określających standard świadczenia usługi, zasady odpowiedzialności dostawcy czy procedury postępowania w przypadku awarii.

Szczególne znaczenie mają w tym kontekście postanowienia dotyczące poziomu świadczenia usług, określane jako SLA (Service Level Agreement). To one powinny wskazywać m.in. wymagany poziom dostępności systemu, sposób jego pomiaru, czas reakcji na zgłoszone problemy oraz konsekwencje niedotrzymania uzgodnionych parametrów. Samo zadeklarowanie wysokiej dostępności aplikacji nie zapewnia bowiem klientowi odpowiedniej ochrony, jeżeli umowa nie pozwala jednoznacznie ustalić, kiedy dochodzi do naruszenia zobowiązania i jakie uprawnienia przysługują wówczas klientowi.

Problem nie sprowadza się zatem wyłącznie do niedoskonałości redakcyjnych. 

Nieprecyzyjne lub niekompletne postanowienia mogą prowadzić do sporów dotyczących zakresu świadczonej usługi, odpowiedzialności za przestoje, zasad odzyskiwania danych czy możliwości zakończenia współpracy i zmiany dostawcy.

Co stanie się, jeżeli system przestanie działać? Jakie konsekwencje poniesie dostawca w przypadku niedotrzymania parametrów SLA? W jaki sposób klient odzyska swoje dane i czy będzie mógł bezpiecznie przenieść je do innego rozwiązania? Kto poniesie odpowiedzialność za awarie i incydenty bezpieczeństwa?

Odpowiedzi na te pytania pozwalają ocenić nie tylko jakość prawną umowy, lecz także to, w jaki sposób jej postanowienia kształtują rzeczywisty podział ryzyk i odpowiedzialności pomiędzy stronami.

Co stanie się, jeżeli system przestanie działać?

Jednym z częstych problemów dokumentacji SaaS jest pozorna precyzja postanowień dotyczących dostępności usługi.

Deklaracja dostępności na poziomie 99,9% może wyglądać przekonująco. Jeżeli jednak umowa nie określa sposobu jej pomiaru, okresu rozliczeniowego, definicji niedostępności oraz dopuszczalnych wyłączeń, trudno jednoznacznie ustalić, czy dostawca należycie wykonał swoje zobowiązanie.

Istotne jest przy tym rozróżnienie dostępności infrastruktury od dostępności samej aplikacji i jej kluczowych funkcjonalności. Sam fakt, że serwer odpowiada na zapytania, nie oznacza jeszcze, że użytkownik może zalogować się do systemu, wystawić fakturę czy przeprowadzić określoną operację biznesową.

Umowa powinna również odróżniać czas reakcji na zgłoszenie awarii od czasu przywrócenia działania usługi oraz czasu trwałego usunięcia przyczyny problemu. Są to odrębne parametry, które mogą mieć istotne znaczenie dla oceny należytego wykonania zobowiązania.

Samo określenie parametrów SLA nie rozstrzyga jednak, jakie konsekwencje poniesie dostawca w przypadku ich niedotrzymania. W praktyce często stosuje się tzw. service credits, czyli mechanizm przyznawania klientowi określonych ulg lub kredytów rozliczeniowych w razie naruszenia uzgodnionych poziomów świadczenia usługi. Ich charakter prawny zależy od przyjętej konstrukcji. Mogą stanowić mechanizm korekty wynagrodzenia, ale w określonych okolicznościach pełnić również funkcję zbliżoną do kary umownej.

Swoboda kontraktowa nie jest przy tym nieograniczona. Zgodnie z art. 473 § 2 Kodeksu cywilnego. nieważne jest zastrzeżenie wyłączające odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną wierzycielowi umyślnie. Dopuszczalność ograniczenia odpowiedzialności za rażące niedbalstwo wymaga natomiast odrębnej oceny, uwzględniającej charakter stosunku prawnego, treść postanowienia oraz granice swobody umów wynikające m.in. z art. 353¹ i art. 58 Kodeksu cywilnego. 

Właściwie skonstruowany mechanizm odpowiedzialności powinien zatem uwzględniać rzeczywisty charakter i skalę ryzyk, a nie sprowadzać się wyłącznie do maksymalnego ograniczenia odpowiedzialności dostawcy.

Jak klient odzyska dane i w jakiej formie?

Dane są często najcenniejszym zasobem przetwarzanym w systemie SaaS. Mimo to postanowienia dotyczące ich eksportu, usunięcia i wykorzystania należą do najbardziej niedopracowanych elementów umów chmurowych.

Dlatego umowa powinna odrębnie regulować co najmniej cztery kategorie informacji: dane wprowadzone przez klienta, dane wygenerowane podczas korzystania z usługi, dane techniczne i telemetryczne oraz dane zagregowane lub zanonimizowane.

Szczególnie istotne jest określenie, czy i na jakich zasadach dostawca może wykorzystywać te informacje do analityki produktowej, rozwijania funkcjonalności lub trenowania modeli sztucznej inteligencji.

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/2854 z dnia 13 grudnia 2023 r. w sprawie zharmonizowanych przepisów dotyczących sprawiedliwego dostępu do danych i ich wykorzystywania oraz w sprawie zmiany rozporządzenia (UE) 2017/2394 i dyrektywy (UE) 2020/1828 (akt w sprawie danych; dalej jako „Data Act”), wprowadziło istotne wymagania dotyczące zmiany dostawców usług przetwarzania danych.

Typowe usługi SaaS mogą mieścić się w definicji takich usług zawartej w art. 2 pkt 8 Data Act. Ocena wymaga jednak uwzględnienia cech konkretnego rozwiązania i przewidzianych w rozporządzeniu wyłączeń. Rozdział VI Data Act przewiduje m.in. obowiązki dotyczące usuwania przeszkód w zmianie dostawcy, treści umowy, terminów realizacji procesu oraz dostępu do danych przeznaczonych do eksportu.

Co do zasady umowa powinna przewidywać możliwość zainicjowania zmiany dostawcy z okresem wypowiedzenia nieprzekraczającym dwóch miesięcy. Obowiązkowy maksymalny okres przejściowy nie powinien przekraczać 30 dni kalendarzowych. Jeżeli dotrzymanie tego terminu jest technicznie niewykonalne, dostawca zawiadamia o tym klienta w terminie 14 dni roboczych od złożenia wniosku o zmianę dostawcy, należycie uzasadnia techniczną niewykonalność i wskazuje zastępczy okres przejściowy, który nie może przekroczyć siedmiu miesięcy, przy czym ciągłość usługi musi zostać utrzymana przez cały ten okres. Niezależnie od tego klientowi przysługuje prawo do jednokrotnego przedłużenia okresu przejściowego o okres, który uzna za właściwszy z uwagi na własne cele – bez konieczności wykazywania jakiejkolwiek niewykonalności technicznej. 

Jedną z najważniejszych dat dla rynku SaaS jest 12 stycznia 2027 r. Od tego dnia Data Act przewiduje zniesienie opłat za zmianę dostawcy, w tym opłat za transfer danych objętych tym mechanizmem. Do tego czasu dopuszczalne są określone opłaty ograniczone do kosztów bezpośrednio związanych ze zmianą dostawcy.

Rozróżnienia wymagają jednak opłaty za sam proces zmiany dostawcy, standardowe wynagrodzenie za korzystanie z usługi oraz wynagrodzenie za rzeczywiście dodatkowe, fakultatywne świadczenia zamówione przez klienta.

Samo prawo do eksportu danych nie gwarantuje jeszcze możliwości skutecznego zakończenia współpracy. Dlatego istotnym elementem dokumentacji SaaS powinien być exit plan, czyli uzgodniona procedura wyjścia z usługi. Powinien określać zakres danych podlegających eksportowi, format ich przekazania, zasady zachowania metadanych i konfiguracji, sposób zapewnienia ciągłości działania podczas migracji oraz terminy usunięcia danych przez dostawcę. Wybór formatu powinien jednak odpowiadać charakterowi danych i wymaganiom wynikającym z Data Act.

Kto ponosi odpowiedzialność?

Korzystanie z chmury nie oznacza automatycznego przeniesienia wszystkich ryzyk prawnych i organizacyjnych na dostawcę. W typowej usłudze SaaS dostawca odpowiada za utrzymanie infrastruktury, aplikacji, aktualizacji i określonych mechanizmów bezpieczeństwa. Klient odpowiada natomiast za sposób korzystania z usługi, konfigurację dostępnych ustawień, zarządzanie uprawnieniami użytkowników oraz zgodność własnych procesów z prawem.

Podział ten nie ma jednak charakteru uniwersalnego. Zależy od architektury rozwiązania, zakresu kontroli stron i przyjętych zobowiązań. Konieczne jest wskazanie konkretnych obowiązków, zwłaszcza w zakresie kopii zapasowych, zarządzania dostępem, monitorowania incydentów i przywracania działania systemu.

W typowym modelu B2B klient występuje jako administrator danych osobowych, a dostawca SaaS jako podmiot przetwarzający. Nie jest to jednak reguła bez wyjątków. O kwalifikacji decyduje rzeczywisty wpływ na cele i sposoby przetwarzania danych. Jeżeli dostawca wykorzystuje dane osobowe do własnych, niezależnie określonych celów, może występować w tym zakresie jako odrębny administrator. Zgodnie z art. 28 ust. 10 rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych; dalej jako „RODO”) procesor, który samodzielnie określa cele i sposoby przetwarzania z naruszeniem rozporządzenia, jest uznawany za administratora w odniesieniu do takiego przetwarzania. Dlatego szczególnej uwagi wymagają postanowienia pozwalające dostawcy na wykorzystywanie danych klientów do analityki, profilowania lub rozwijania modeli AI.

W przypadku klientów z sektora finansowego umowa SaaS może podlegać szczególnym wymaganiom wynikającym z rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2022/2554 z dnia 14 grudnia 2022 r. w sprawie operacyjnej odporności cyfrowej sektora finansowego i zmieniające rozporządzenia (WE) nr 1060/2009, (UE) nr 648/2012, (UE) nr 600/2014, (UE) nr 909/2014 oraz (UE) 2016/1011, dalej jako „DORA”). DORA określa obowiązkowe elementy umów dotyczących korzystania z usług ICT. Obejmują one m.in. opis usług, warunki świadczenia, zasady ochrony danych, wsparcie przy incydentach oraz warunki zakończenia współpracy. Dodatkowe wymagania dotyczą usług ICT wspierających funkcje krytyczne lub istotne. W takich przypadkach szczególnego znaczenia nabierają precyzyjne SLA, prawa audytu i kontroli, współpraca przy testowaniu odporności oraz strategie wyjścia. Dostawca SaaS obsługujący instytucje finansowe powinien zatem rozważyć przygotowanie odrębnego aneksu DORA, który uzupełni standardową dokumentację i umożliwi klientowi realizację obowiązków regulacyjnych.

W dniu 3 kwietnia 2026 r. weszła w życie nowelizacja ustawy z dnia 5 lipca 2018r. - o krajowym systemie cyberbezpieczeństwa, wdrażająca dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2022/2555 z dnia 14 grudnia 2022 r. w sprawie środków na rzecz wysokiego wspólnego poziomu cyberbezpieczeństwa na terytorium Unii, zmieniająca rozporządzenie (UE) nr 910/2014 i dyrektywę (UE) 2018/1972 oraz uchylająca dyrektywę (UE) 2016/1148 (NIS 2). Nowe regulacje obejmują określone kategorie podmiotów kluczowych i ważnych oraz przewidują obowiązki dotyczące zarządzania ryzykiem, bezpieczeństwa systemów i obsługi incydentów.

Coraz więcej usług SaaS wykorzystuje modele sztucznej inteligencji do analizy dokumentów, generowania treści, automatyzacji procesów czy wspierania decyzji biznesowych. Wprowadzenie takich funkcjonalności nie zmienia automatycznie cywilnoprawnego charakteru umowy. Może jednak uruchamiać dodatkowe obowiązki wynikające z rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1689 z dnia 13 czerwca 2024 r. w sprawie ustanowienia zharmonizowanych przepisów dotyczących sztucznej inteligencji oraz zmiany rozporządzeń (WE) nr 300/2008, (UE) nr 167/2013, (UE) nr 168/2013, (UE) 2018/858, (UE) 2018/1139 i (UE) 2019/2144 oraz dyrektyw 2014/90/UE, (UE) 2016/797 i (UE) 2020/1828 (akt w sprawie sztucznej inteligencji), RODO i przepisów prawa autorskiego.

Dodatkowe ograniczenia mogą wynikać z art. 13 Data Act, który wyłącza możliwość wprowadzenia nieuczciwych postanowień umownych dotyczących dostępu do danych i ich wykorzystywania lub odpowiedzialności i środków ochrony prawnej wobec naruszenia lub odstąpienia od obowiązków dotyczących danych, nałożonych jednostronnie na innego przedsiębiorcę. 

Nie każdy dostawca SaaS podlega jednak automatycznie wszystkim obowiązkom wynikającym z tych przepisów. Konieczna jest analiza rodzaju działalności, właściwego sektora oraz ustawowych kryteriów kwalifikacji. Odrębnej analizy wymagają usługi SaaS oferowane konsumentom i osobom fizycznym prowadzącym działalność gospodarczą, którym w określonym zakresie przysługuje ochrona konsumencka.

W relacjach B2C zastosowanie mogą znaleźć przepisy o dostarczaniu usług cyfrowych, w tym dotyczące zgodności usługi z umową, aktualizacji i dopuszczalności jej jednostronnych zmian.

W odniesieniu do przedsiębiorców zawierających umowy niezwiązane z zawodowym charakterem ich działalności znaczenie mają m.in. art. 385⁵ Kodeksu cywilnego oraz art. 7aa ustawy z dnia 30 maja 2014r. - o prawach konsumenta, z uwzględnieniem zakresu ochrony przewidzianego w poszczególnych przepisach.

Dostawca SaaS nie powinien zatem zakładać, że samo oznaczenie oferty jako B2B pozwala stosować wobec każdego klienta jednakowe ograniczenia odpowiedzialności lub jednostronne uprawnienia do zmiany usługi.

Czy klient może bezpiecznie zmienić dostawcę?

Możliwość zakończenia umowy nie jest równoznaczna z możliwością skutecznej zmiany dostawcy. Klient może mieć formalne prawo wypowiedzenia umowy, a jednocześnie pozostawać praktycznie uzależniony od dotychczasowego rozwiązania ze względu na zamknięte formaty danych, brak dokumentacji integracyjnej, niemożność odtworzenia konfiguracji czy wysokie koszty migracji.

To właśnie ten problem określa się jako vendor lock-in. Data Act ogranicza część mechanizmów utrudniających zmianę dostawcy usług przetwarzania danych. Nie eliminuje jednak wszystkich zależności technologicznych i organizacyjnych. Z tego względu prawidłowa umowa powinna przewidywać nie tylko zasady wypowiedzenia, lecz także realne warunki przeprowadzenia migracji.

Szczególnej uwagi wymagają trzy kwestie. Pierwszą jest ciągłość świadczenia usługi w okresie przejściowym. Drugą – zakres pomocy dostawcy przy przenoszeniu danych i konfiguracji. Trzecią – sposób zakończenia dostępu do danych, ich usunięcia i udokumentowania tych czynności.

Warto również pamiętać, że nie wszystkie przyczyny rozwiązania umowy można konstruować dowolnie. Przykładowo zgodnie z art. 83 ustawy z dnia 28 lutego 2003r. – prawo upadłościowe postanowienia umowy zastrzegające na wypadek złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości lub ogłoszenia upadłości zmianę lub rozwiązanie stosunku prawnego, którego stroną jest upadły, są nieważne.

Dlatego przy projektowaniu przesłanek wcześniejszego rozwiązania umowy bezpieczniej jest odwoływać się do konkretnych naruszeń zobowiązań, takich jak trwałe zaprzestanie świadczenia usługi, istotne naruszenia SLA lub niewykonanie obowiązków bezpieczeństwa, niż automatycznie wiązać zakończenie współpracy z samym zdarzeniem dotyczącym statusu prawnego dostawcy.

Podsumowanie

Prawidłowo skonstruowana umowa SaaS nie powinna być postrzegana jako pojedynczy dokument, lecz jako spójny system wzajemnie uzupełniających się postanowień i procedur. Umowa główna lub regulamin świadczenia usług, SLA, umowa powierzenia przetwarzania danych osobowych, dokumentacja dotycząca bezpieczeństwa oraz plan zakończenia współpracy (exit plan) powinny tworzyć kompleksowe ramy prawne i organizacyjne, zapewniające odpowiedni poziom ochrony interesów obu stron.

Z perspektywy dostawcy nadmierne ograniczanie odpowiedzialności kontraktowej nie zawsze oznacza skuteczniejsze zabezpieczenie jego interesów. Postanowienia jednostronnie uprzywilejowujące dostawcę mogą bowiem okazać się częściowo nieskuteczne, stanowić istotną przeszkodę w negocjacjach z klientami korporacyjnymi, a także utrudniać zawieranie umów z podmiotami działającymi w sektorach regulowanych.

Z kolei po stronie klienta istotnym źródłem ryzyka jest bezkrytyczne akceptowanie standardowych wzorców umownych, bez szczegółowej analizy ich treści oraz dokumentów towarzyszących. To właśnie postanowienia dotyczące poziomu świadczonych usług, bezpieczeństwa danych, zasad ich eksportu, zakończenia współpracy czy ograniczeń odpowiedzialności mogą w praktyce przesądzać o rzeczywistym zakresie ochrony prawnej i możliwościach dochodzenia roszczeń.

O jakości umowy SaaS nie decyduje jej objętość ani stopień szczegółowości zastosowanych definicji, lecz zdolność do zapewnienia przewidywalnych i skutecznych rozwiązań na wypadek sytuacji kryzysowych. Kluczowe znaczenie ma zatem jednoznaczne określenie zasad postępowania w przypadku awarii, odpowiedzialności za niewykonanie lub nienależyte wykonanie usług, możliwości odzyskania i przeniesienia danych oraz warunków zakończenia współpracy i zmiany dostawcy.

Dopiero tak ukształtowana dokumentacja kontraktowa przestaje pełnić wyłącznie funkcję formalnego zabezpieczenia transakcji, stając się rzeczywistym instrumentem zarządzania ryzykiem prawnym, operacyjnym i biznesowym w relacjach SaaS.

Sprawdź profil eksperta