Prowadzenie działalności gospodarczej nierozerwalnie wiąże się z ryzykiem. To truizm, który pojawia się w niemal każdym opracowaniu dotyczącym przedsiębiorczości. Zazwyczaj jednak traktujemy go jako abstrakcję – coś, co istnieje w tle funkcjonowania rynku, ale rzadko materializuje się w sposób dotkliwy. Ryzyko przybiera formę zmienności cen, niepewności co do przyszłego popytu, decyzji kontrahentów czy zmian regulacyjnych. Czasem jednak kumulacja tych czynników prowadzi do sytuacji, w której przedsiębiorstwo traci płynność finansową, a następnie staje w obliczu realnego zagrożenia niewypłacalnością.
W takim momencie przedsiębiorca i jego wierzyciele stają przed fundamentalnym pytaniem: czy przedsiębiorstwo warto ratować, czy też należy je zlikwidować i zakończyć jego działalność. Prawo restrukturyzacyjne nie daje tu jednoznacznej odpowiedzi. Zamiast tego tworzy mechanizm, który pozwala uczestnikom obrotu gospodarczego samodzielnie ocenić sytuację. Wierzyciele głosują nad układem, podejmując decyzję, czy zgadzają się na restrukturyzację zobowiązań i dalsze funkcjonowanie przedsiębiorstwa. Decyzja ta nie jest w gruncie rzeczy decyzją moralną ani emocjonalną. Nie chodzi w niej o ocenę przedsiębiorcy ani o analizę jego wcześniejszych błędów. Jest to decyzja ekonomiczna, sprowadzająca się do prostego pytania: czy w restrukturyzacji wierzyciel odzyska więcej niż w upadłości.
Aby jednak taka kalkulacja była możliwa, konieczny jest dostęp do rzetelnej wiedzy o sytuacji przedsiębiorstwa. Wierzyciele muszą rozumieć skalę zadłużenia, strukturę majątku oraz perspektywy dalszego funkcjonowania przedsiębiorstwa. Bez tego głosowanie nad układem staje się decyzją podejmowaną w warunkach niepewności, a czasem wręcz w ciemno. Dlatego właśnie w restrukturyzacji szczególnego znaczenia nabiera zasada pełni informacji.
Teoria
Ekonomia przez długi czas opierała się na założeniu, że uczestnicy rynku podejmują decyzje w warunkach pełnej wiedzy o rzeczywistości gospodarczej. W praktyce jednak taki model ma niewiele wspólnego z rzeczywistością. Informacje w gospodarce są rozproszone i nierównomiernie dostępne, a uczestnicy rynku często dysponują różnym poziomem wiedzy o tych samych zdarzeniach gospodarczych. Zjawisko to określa się mianem asymetrii informacji – sytuacji, w której jedna ze stron relacji gospodarczej posiada więcej informacji niż druga.
Asymetria informacji może prowadzić do poważnych zaburzeń funkcjonowania rynku. Ekonomiści wskazują między innymi na zjawisko negatywnej selekcji, w którym produkty lub podmioty o gorszej jakości wypierają z rynku te lepsze, a także na tzw. pokusę nadużycia, gdy podmiot posiadający przewagę informacyjną podejmuje bardziej ryzykowne działania, ponieważ nie ponosi w pełni konsekwencji swoich decyzji.
Zjawiska te pokazują, że brak równowagi informacyjnej pomiędzy uczestnikami rynku może prowadzić do decyzji gospodarczych, które z perspektywy całego systemu okazują się nieefektywne.
Nurt postkeynesowski zwraca uwagę na jeszcze jeden aspekt tego problemu. W przeciwieństwie do wielu modeli ekonomicznych zakładających przewidywalność procesów gospodarczych, postkeynesiści podkreślają rolę fundamentalnej niepewności. Gospodarka funkcjonuje w świecie, w którym przyszłość nie jest w pełni przewidywalna, a decyzje ekonomiczne zawsze podejmowane są w oparciu o niepełną wiedzę. Jak trafnie zauważył John Maynard Keynes: „The expected never happens; it is the unexpected always.” W tym sensie niepewność nie jest wyjątkiem, lecz naturalną cechą funkcjonowania gospodarki. Właśnie dlatego tak istotne staje się ograniczanie asymetrii informacji wszędzie tam, gdzie jest to możliwe, a dotyczy interesu wielu uczestników obrotu gospodarczego.
Warto w tym miejscu przytoczyć fragment artykułu prof. Krzysztofa Santarka: „Asymetria informacji przeszkadza zatem w równouprawnieniu stron realizujących wspólnie działania, dając jednej z nich większe szanse w odniesieniu osobistych korzyści. O ile jednak z perspektywy jednostki oraz organizacji często dąży się do uzyskania i utrzymania asymetrii informacji (przewagi informacyjnej) nad drugą stroną negocjacji, kontraktu, itp. co z punktu widzenia partykularnych celów jest zrozumiałe i bywa akceptowane, o tyle w kontekście społecznym, gospodarczym i politycznym asymetria informacji, jak podkreśla to wielu naukowców, może być zjawiskiem szkodliwym.”
Praktyka.
Restrukturyzacja jest w pewnym sensie konfliktem pomiędzy indywidualnym interesem konkretnego wierzyciela, a wyważonym interesem wszystkich wierzycieli i uczestników obrotu w ogóle. Można powiedzieć, że egzekucja singularna to wyścig „kto pierwszy ten lepszy”, prowadzący często do upadłości dłużnika, a restrukturyzacja to gra zespołowa, w której zasadniczo korzyść mają odnieść wszyscy.
Jeżeli spojrzymy na restrukturyzację przedsiębiorstw z tej perspektywy, zauważymy, że jest ona w istocie mechanizmem pozwalającym ograniczyć skutki asymetrii informacji pomiędzy dłużnikiem a jego wierzycielami. W normalnych relacjach rynkowych przedsiębiorca posiada znacznie większą wiedzę o stanie swojego przedsiębiorstwa niż jego kontrahenci. Wie, jakie są rzeczywiste przyczyny problemów finansowych, jakie są możliwości poprawy sytuacji oraz jakie są perspektywy dalszego funkcjonowania biznesu. Wierzyciele z reguły takiej wiedzy nie posiadają. Ich ocena sytuacji opiera się najczęściej na fragmentarycznych informacjach: zaległych fakturach, opóźnieniach w płatnościach czy niepokojących sygnałach z rynku.
Postępowanie restrukturyzacyjne ma tę nierównowagę informacyjną ograniczyć. Wierzyciele otrzymują dostęp do dokumentów finansowych przedsiębiorstwa, planu restrukturyzacyjnego oraz analiz dotyczących możliwego poziomu zaspokojenia w przypadku upadłości. Dzięki temu mogą ocenić, czy proponowany układ rzeczywiście zwiększa ich szanse na odzyskanie należności. W tym sensie restrukturyzacja nie jest jedynie narzędziem ochrony dłużnika. Jest mechanizmem wspólnego podejmowania decyzji przez wszystkich uczestników obrotu gospodarczego, opartym na możliwie szerokim dostępie do informacji.
Z perspektywy praktyki restrukturyzacyjnej można zauważyć, że największą przeszkodą w zawieraniu układów rzadko jest sama wysokość zadłużenia przedsiębiorstwa. Znacznie częściej problemem okazuje się brak zaufania wierzycieli do przedstawianych informacji. Jeżeli wierzyciele mają poczucie, że nie znają pełnego obrazu sytuacji przedsiębiorstwa, naturalną reakcją jest ostrożność. A ostrożność w restrukturyzacji często oznacza sprzeciw wobec układu. Transparentność informacji pełni więc nie tylko funkcję ekonomiczną, ale także psychologiczną. Buduje zaufanie pomiędzy uczestnikami postępowania i pozwala racjonalizować proces decyzyjny. Tu pojawia się teoria gier i możliwość uzyskania lepszego wyniku poprzez współpracę, w warunkach częściowej niepewności. O ile bowiem w restrukturyzacji możemy ustalić skrupulatnie obecny stan faktyczny, o tyle przyszłość zawsze bazować będzie na prognozach.
Pełnia informacji a teoria gier.
Rozważania dotyczące asymetrii informacji można uzupełnić o jeszcze jedną perspektywę analityczną – teorię gier. Jest to dziedzina ekonomii i matematyki zajmująca się badaniem decyzji podejmowanych przez wielu uczestników jednocześnie, w sytuacji gdy wynik działania jednego z nich zależy od decyzji podejmowanych przez pozostałych. W takim ujęciu uczestnicy rynku – przedsiębiorcy, wierzyciele czy instytucje finansowe – mogą być traktowani jako gracze, którzy wybierają określone strategie, dążąc do maksymalizacji własnych korzyści.
Z perspektywy teorii gier szczególnie istotne znaczenie ma zakres informacji dostępnych uczestnikom gry. Charakter informacji, jaką dysponują gracze w chwili podejmowania decyzji, wpływa bezpośrednio na sposób ich działania oraz na strukturę możliwych strategii. W najprostszym przypadku mamy do czynienia z grami o pełnej informacji, w których uczestnik wie wszystko, co wydarzyło się wcześniej w grze i może przewidywać konsekwencje kolejnych ruchów. W innych sytuacjach gracze działają w warunkach niepełnej informacji, nie wiedząc, jakie decyzje podjęli inni uczestnicy ani jakie będą ich przyszłe działania.
Różnica ta ma zasadnicze znaczenie dla wyników gry. W sytuacji niepełnej informacji gracze często podejmują decyzje ostrożne, defensywne, a niekiedy wręcz sprzeczne z ich długoterminowym interesem. Klasycznym przykładem jest słynny dylemat więźnia. Dwóch podejrzanych może współpracować i zaprzeczyć zarzutom, co przyniosłoby im najkorzystniejszy rezultat, jednak brak pewności co do zachowania drugiej osoby skłania każdego z nich do przyznania się do winy lub składania wyjaśnień przeciwko drugiemu. W efekcie obaj otrzymują wyższy wyrok, mimo że istniała strategia korzystniejsza dla obu stron. Spotykałem się z tym nagminnie jako obrońca w sprawach karnych, stąd też zasadą jest odmowa udzielania wyjaśnień.
Paradoks dylematu więźnia polega więc na tym, że racjonalne decyzje podejmowane indywidualnie prowadzą do wyniku gorszego dla wszystkich uczestników. Każdy z graczy działa w sposób logiczny, lecz brak informacji o zamiarach drugiej strony uniemożliwia dostrzeżenie wspólnego interesu. Właśnie w tym miejscu teoria gier spotyka się z problemem asymetrii informacji. Niedobór informacji nie tylko utrudnia ocenę sytuacji, lecz także zmienia strukturę samej gry, prowadząc do wyników mniej efektywnych z punktu widzenia wszystkich uczestników.
Jeżeli jednak uczestnicy gry dysponują większym zakresem informacji o działaniach innych graczy, sytuacja może wyglądać zupełnie inaczej. W wielu modelach teorii gier dostęp do informacji pozwala graczom przewidywać reakcje pozostałych uczestników i analizować całe sekwencje możliwych decyzji. Racjonalny uczestnik rozważa wówczas nie tylko swój bezpośredni ruch, lecz także reakcje innych graczy i ich dalsze konsekwencje. Proces ten określa się jako indukcję wsteczną – analizę możliwych wyników gry rozpoczynającą się od jej potencjalnych rezultatów końcowych.
Zwiększenie poziomu informacji zmienia więc perspektywę uczestników gry. Zamiast koncentrować się wyłącznie na krótkoterminowej maksymalizacji własnej korzyści, gracze mogą dostrzec, że pewne strategie – choć indywidualnie mniej atrakcyjne w danej chwili – prowadzą do lepszego wyniku dla wszystkich uczestników. Innymi słowy, pełniejsza informacja pozwala zidentyfikować obszary potencjalnej współpracy tam, gdzie w warunkach niepewności dominowałaby rywalizacja.
Z tej perspektywy restrukturyzację przedsiębiorstwa można interpretować jako specyficzną grę gospodarczą pomiędzy dłużnikiem a jego wierzycielami. Wierzyciele decydują, czy zaakceptować układ, który zmniejsza ich należności, lecz zwiększa prawdopodobieństwo odzyskania części długu w przyszłości. Dłużnik z kolei musi przekonać ich, że dalsze funkcjonowanie przedsiębiorstwa jest ekonomicznie uzasadnione. W sytuacji braku informacji wierzyciele mogą przyjąć strategię defensywną i sprzeciwić się układowi, nawet jeżeli jego przyjęcie byłoby dla nich korzystniejsze niż likwidacja przedsiębiorstwa.
Dlatego właśnie zasada pełni informacji ma w restrukturyzacji znaczenie nie tylko proceduralne, lecz także ekonomiczne. Im więcej informacji otrzymują wierzyciele o rzeczywistej sytuacji przedsiębiorstwa, tym łatwiej mogą oni dostrzec, że ich interes nie musi być sprzeczny z interesem dłużnika. W wielu przypadkach okazuje się bowiem, że kontynuowanie działalności gospodarczej i stopniowa spłata zobowiązań pozwala odzyskać więcej środków niż szybka likwidacja majątku.
Z punktu widzenia teorii gier pełnia informacji nie eliminuje konfliktu interesów pomiędzy uczestnikami rynku, ale zmienia jego charakter. Pozwala bowiem przejść od gry opartej na niepewności i defensywnych decyzjach do gry, w której uczestnicy mogą dostrzec wspólne pole korzyści. W tym sensie transparentność informacji nie jest jedynie wymogiem proceduralnym postępowania restrukturyzacyjnego. Jest warunkiem umożliwiającym racjonalną współpracę uczestników gry gospodarczej.
Warto przy tym pamiętać, że przedsiębiorstwo nie jest jedynie zbiorem aktywów takich jak maszyny, nieruchomości czy zapasy magazynowe. Jego rzeczywista wartość wynika przede wszystkim z zdolności do generowania przyszłych przepływów pieniężnych. Likwidacja przedsiębiorstwa często prowadzi do zniszczenia tej wartości, ponieważ sprzedaż poszczególnych składników majątku w oderwaniu od siebie nie odzwierciedla potencjału funkcjonującej organizacji. Dlatego w wielu przypadkach restrukturyzacja pozwala wierzycielom odzyskać większą część należności niż postępowanie upadłościowe. Co więcej, restrukturyzacja umożliwia kontynuowanie obrotu, a to może skutkować generowaniem przychodów dla wszystkich.
Podsumowanie.
Zasada pełni informacji odgrywa więc w restrukturyzacji rolę fundamentalną. Pozwala ograniczyć asymetrię informacji pomiędzy dłużnikiem a wierzycielami, umożliwia racjonalną ocenę sytuacji przedsiębiorstwa i zwiększa szanse na wypracowanie rozwiązania korzystnego dla wszystkich uczestników obrotu gospodarczego. W tym sensie restrukturyzacja jest nie tylko instytucją prawną, ale także mechanizmem ekonomicznym, który umożliwia uczestnikom rynku wspólne podjęcie decyzji o dalszym losie przedsiębiorstwa. Wierzyciele pozostawieni bez dostępu do informacji pewnie zagłosują przeciwko układowi – i nie sposób im się za to dziwić.
